अडम स्मिथ च्या The Theory of Moral sentiments ह्या ग्रंथाच्या पहिल्या भागात सहानुभूती (sympathy) आणि सहसंवेदना (empathy) ह्या मानवी भावनांचे विस्तृत विश्लेषण आहे.
सहानुभूती ही भावना स्वत:साठी दुसऱ्यांकडून अपेक्षित असते, तेव्हा आपली विचारांची पातळी खूप उथळ असते. कारण स्वत:साठी काहीही मागताना आपण नि:पक्षपाती नसतो. मुळात मी- पणा म्हणजे अहंकार हा जितका सूक्ष्म आहे, तितक्या प्रमाणात आपली सहानुभूतीची मागणी सखोल असते. पण सर्वसामान्यपणे, अहंकार दडविण्याचा किंवा झाकून ठेवण्याची आपली प्रवृत्ती असते. त्यामुळे,आपली विचारांची पातळी उथळ असते. अहंकाराची जाणीव सहसा होत नसते. कारण पुन्हा हेच की अहंकार सूक्ष्म आहे. दुसरे असे की आपण बहुसंख्य बाबतीत, अहंकाराला वेगवेगळ्या संकल्पना चिकटवून अहंकाराची जाणीव अज्ञानमूलक करत असतो. म्हणजे असं की आत्मकेंद्रित विचारसरणी किंवा स्वाभिमान, स्वानुभूति, तत्वाचा प्रश्न, अहंगंड, गर्व, उद्धटपणा, उर्मटपणा इत्यादी स्वभाव वैशिष्ट्यांमुळे आपल्याला सर्व अहंकाराच्या ह्या विविध रूपांची जाणीवच होत नाही किंबहुना आपण आपल्या विचारांची इतकी सखोल चिकित्सा करत नाही.
सहानुभूती स्वत:साठी जेव्हढ्या तीव्रतेने आपण मागतो, तेव्हढी तीव्रता दुसऱ्यांच्या बाबतीत किंवा दुसऱ्या करिता आपण बाळगत नाही. तरीही जेव्हा स्वत: पलीकडे जाऊन दुसऱ्यांच्या बद्दल आपल्याला सहानुभूती वाटू लागते, तेव्हा आपली मानसिकता काय असते? ह्याबद्दल अडम स्मिथ सखोल विश्लेषण करताना म्हणतात," The idea of utility of all this kind, is plainly an after thought". सहानुभूती हा पश्चात विचार आहे. दुसऱ्या बद्ल कळवळा, संवेदनशील असणे आणि मदत करण्याची इच्छा...ह्या गोष्टींचा विचार सहानुभूतीतून निर्माण होतो आणि मुख्यत: सदर भावना वैचारिक पातळीवर होत असते. प्रत्यक्ष काहीही कृती मात्र आपण लगेच करत नसतो. म्हणूनच सहानुभूती ही पश्चात बुद्धी आहे.....वैचारिक संभावना आहे. अडम स्मिथ म्हणतात, " the correspondance of sentiments with regard to such indifference.......concerns neither me nor my companion...." सहानुभूती मध्ये एक प्रकारचा दुरावा असतो. कारण मला स्वत:ला अशीच सहानुभूती इतरांकडून मिळत असते.
सहानुभूतीचा हा पैलू महत्वाचा ह्या दृष्टीने आहे की ही मी- पणाची मानवी भावना किती विशाल आहे आणि म्हणून सहानुभूतीचा पैंस किती संकुचित आहे, ह्याचे दिग्दर्शन होते. म्हणून असं म्हणतात की माणसाच्या सर्व भावनांचा परिपोष आणि विकास हा मी - पणाच्या सापेक्ष परिप्रेक्षातच होत असतो.
सहसंवेदना म्हणजे empathy ही भावना मात्र अत्यंत प्रगल्भ तर आहेच, पण मी- पणाच्या पलीकडे जाणारी मानवी संवेदनशीलता आहे. सहसंवेदना म्हणजे स्वत: च्या बाबतीत आपण जितके संवेदनशील असतो; तितकेच दुसऱ्याच्या बाबतीत असतो. म्हणून सहसंवेदना ही मानवी मनाच्या विकसनशील प्रभावाचे क्षेत्र आहे. सहसंवेदनेचे दुसरे वैशिष्ट्य हे आहे की ही भावना कृतीशील आहे. संवेदनशीलता ही केवळ मनाची अवस्था नसून ती मानवी संस्कृतीची व्यवस्था आहे. सद्भावनेच्या विविध आविष्कारातील सहसंवेदना आत्यंतिक विकास पावलेली मानवी मनाची सांस्कृतिक व्यवस्था आहे. पण ह्या भावनेला सकारात्मक आणि नकारात्मक अशा दोन्ही बाजू आहेत. म्हणून सहसंवेदना मूळ सद्भावना असली तरी ती जेव्हा नकारात्मक अंगाने विकसित होते, तेव्हा तिचे परिवर्तन विपरीत, दुषित आणि हिंसक वर्तनात होऊ शकते. विशेषत: सहसंवेदना सामुहिक पातळींवर कार्यरत होते, तेव्हा ह्या भावनेचे सकारात्मक दृष्टीने नियंत्रण करणे, ही जेव्हढी आपली वैयक्तिक कसोटी असते; तितकीच ती सामुहिक पातळीवर नेत्याची असते...
**************
